«بداهه‌سرایی پای میز مذاکره»؛ قطار دیپلماسی بدون دیپلمات به کجا می‌رسد؟

بیش از صد روز از آغاز جنگی که قرار بود چند روزه باشد می‌گذرد؛ جنگی که در هفته‌های اخیر با تبادل حملات میان ایران، اسرائیل و آمریکا نشان داده بود آتش‌بس بیش از آنکه پایان بحران باشد، نامی موقت بر وضعیتی ناپایدار و آماده انفجار است. اکنون اما آمریکا و ایران با امضای تفاهم‌نامه‌ای، از پایان جنگ خبر داده‌اند؛ توافقی که اگر اجرا و تثبیت شود، می‌تواند نخستین گام جدی برای خروج منطقه از بحرانی باشد که بیش از سه ماه ادامه داشت.

با وجود اعلام توافق، ناوهای آمریکایی همچنان در خلیج فارس حضور دارند و فضای بی‌اعتمادی میان طرف‌ها کاملا از بین نرفته است. ایران و اسرائیل در هفته‌های گذشته بارها یکدیگر را به نقض آتش‌بس متهم کرده بودند و هنوز روشن نیست سازوکار نظارت بر اجرای تفاهم‌نامه چگونه عمل خواهد کرد.

حالا پس از ماه‌ها بن‌بست، جنگ و تشدید تنش، توافق تازه می‌تواند نقطه عطفی در بحران باشد؛ هرچند با توجه به سابقه مواضع متغیر و گاه غیرقابل پیش‌بینی دونالد ترامپ، بسیاری از تحلیلگران همچنان با احتیاط به پایداری آن نگاه می‌کنند.

مذاکره با جمهوری اسلامی هیچ گاه برای غرب آسان نبوده اما به گواه چندین دیپلمات باسابقه که با بی‌بی‌سی فارسی صحبت کرده‌اند این بار دستگاه دیپلماسی آمریکاست که کار را از پیش سخت تر کرده و اقتصاد و امنیت منطقه و جهان را با بحرانی جدی روبرو کرده است.

بحرانی که مدیریت آن نه فقط به خاطر رفتار تهران، بلکه با خالی ماندن کرسی سفرای آمریکایی در خلیج فارس، غیبت دیپلما‌ت‌های کارکشته و آنچه از سوی بعضی منابع در وزارت خارجه، «حاکمیت فضای ترس و سکوت در وزارت خارجه آمریکا» خوانده می‌شود، آنگونه که باید عمل نمی‌کند.

هرچند تفاهم‌نامه به جنگ پایان می‌دهد، اما تجربه ماه‌های گذشته نشان داد که در فضای پرتنش منطقه، هر پیام بدفهمیده‌شده، هر فرصت ازدست‌رفته و هر خطای محاسبه می‌تواند بحران را به‌سرعت تشدید کند.

بر اساس سامانه ردیاب انتصاب‌های سفارتی اتحادیه دیپلمات‌های آمریکایی، با وجود گذشت یک سال و نیم از ریاست جمهوری دونالد ترامپ، بیش از نیمی از ۱۹۵ سفارت آمریکا در جهان، بدون سفیر مانده است.

دونالد ترامپ درست در میانه مذاکرات دیپلماتیک با تهران در حالی تصمیم به جنگ گرفت که از هفت همسایه ایران تنها در دو کشور ترکیه و بحرین سفیر داشت. کرسی سفارت آمریکا در کویت، قطر، عربستان، امارات متحده عربی و عراق خالی بود و رهبران آنها برای ارتباط با واشنگتن با وضعیتی بی‌سابقه روبه‌رو بودند. کشورهایی که در معرض آتش ایران بودند اما برای رساندن پیام خود به واشنگتن مجبور بودند یا به راه‌های غیرمعمول و دیپلماسی شخصی اتکا کنند و یا از طریق دیپلمات‌های کم تجربه‌تر آمریکایی وارد عمل شوند. حتی پاکستان که در حال حاضر میانجی‌ مذاکرات با ایران است سفیری از آمریکا ندارد.

بسیاری از منتقدان معتقدند توافق نهایی، نگرانی‌ها درباره نحوه مدیریت بحران در ماه‌های گذشته را از بین نمی‌برد.

جان دینکلمن، رئيس اتحادیه نیروهای دیپلمات‌های آمریکایی به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «در شرایط بحران، نقش سفیر صرفاً ا