स्क्रिनसँगै बदलिएको सञ्चार शक्ति

पहिले कुनै विषयमा विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता वा सम्बन्धित क्षेत्रका जानकार व्यक्तिको धारणा खोजिन्थ्यो। अहिले भने सामाजिक सञ्जालमा चर्चित वा भाइरल व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

एक समय थियो, जब टेलिभिजन पत्रकारिता र प्रस्तुति मुख्यतः सम्पादकीय मापदण्ड, तथ्यको पुष्टि, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा संस्थागत नियन्त्रणको दायराभित्र सञ्चालन हुन्थ्यो। समाचार र कार्यक्रमको विश्वसनीयता, सन्तुलन र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकतामा राखिन्थ्यो। तर आज डिजिटल प्रविधिको तीव्र विकाससँगै सञ्चार क्षेत्रले नयाँ मोड लिएको छ।

विशेषगरी युट्युब, फेसबुक, टिकटक तथा अन्य डिजिटल प्लेटफर्महरूको प्रभाव बढेसँगै सामग्रीको दिशा र स्वरूपलाई दर्शक संख्या, क्लिक, सेयर तथा एल्गोरिदमले निर्धारण गर्न थालेका छन्। सञ्चारशास्त्रका धेरै अध्येताले यस अवस्थालाई सञ्चार संस्कृतिको संरचनागत परिवर्तनका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। आउनुहोस्, यी बदलावले नेपाली समाजमा देखिएका प्रभावहरू पर्गेलौं।

जब सफलता दर्शक संख्या, भ्यूज र सदस्य संख्याले मापन हुन थाल्छ, तब गहिरो विश्लेषण, तथ्यपरक बहस र अनुसन्धानात्मक सामग्रीभन्दा विवाद, आरोप–प्रत्यारोप, व्यक्तिगत जीवन तथा भावनात्मक विषयवस्तु बढी आकर्षक बन्न पुग्छन्। यसको परिणामस्वरूप तथ्यभन्दा प्रतिक्रिया हाबी हुने, सार्वजनिक बहसको स्तर खस्किने तथा समाजमा ध्रुवीकरण बढ्ने जोखिम देखिन्छ।

पहिले कुनै विषयमा विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता वा सम्बन्धित क्षेत्रका जानकार व्यक्तिको धारणा खोजिन्थ्यो। अहिले भने सामाजिक सञ्जालमा चर्चित वा भाइरल व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यसले गलत सूचना फैलिने, जटिल विषयहरूको सरलीकरण वा विकृतिकरण हुने तथा तथ्यमा आधारित बहसभन्दा लोकप्रिय मत हाबी हुने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ।

लामो अनुसन्धान, विश्लेषण र तथ्यमा आधारित कार्यक्रमहरूको स्थान छोटो, उत्तेजक र तत्काल प्रतिक्रिया दिने सामग्रीहरूले लिन थालेका छन्। यसका कारण गहिरो अध्ययन र तथ्यगत बहस कमजोर बन्दै गएको छ। सूचना त छिटो प्राप्त हुन्छ, तर त्यसको समुचित बुझाइ भने घट्दै जान्छ।

जब प्रतिष्ठित टेलिभिजनका अनुभवी प्रस्तोताहरू पनि डिजिटल प्लेटफर्ममा भ्यूजको प्रतिस्पर्धामा उत्रिन्छन्, तब पत्रकारिता र मनोरञ्जन बीचको सीमारेखा अस्पष्ट बन्न थाल्छ। यसले दर्शकलाई विश्वसनीय पत्रकारिता र मनोरञ्जनमुखी सामग्री बीचको भिन्नता छुट्याउन कठिन बनाउँछ।

यस परिवर्तनलाई पूर्णतः नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। डिजिटल माध्यमले केही महत्वपूर्ण अवसरहरू पनि सिर्जना गरेको छ।

समस्या प्लेटफर्ममा होइन, त्यसले निर्माण गरेको प्रोत्साहन प्रणालीमा निहित छ। जब आम्दानी, प्रभाव र प्रतिष्ठा केवल भ्यूजमा निर्भर हुन थाल्छ, तब सामग्रीको गुणस्तरमा असर पर्ने सम्भावना बढ्छ।

यदि वर्तमान प्रवृत्ति अनियन्त्रित रूपमा अगाडि बढ्दै गयो भने पत्रकारिता सार्वजनिक सेवाको माध्यमबाट ध्यान बेच्ने व्यवसायमा रूपान्तरण हुन सक्छ। त्यसको परिणामस्वरूप तथ्य र मत बीचको दूरी घट्न सक्छ। लोकतान्त्रिक बहस कमजोर हुन सक्छ। षड्यन्त्र सिद्धान्त, अफवाह र गल