बौरिँदै छ सिंहदरबार वैद्यखाना

राजनीतिक हस्तक्षेप, नेतृत्वको अस्थिरता, व्यक्तिगत स्वार्थ र व्यवस्थापकीय कमजोरीले सिंहदरबार वैद्यखानालाई कमजोर बनायो । उत्पादन घट्यो, बजार खुम्चियो । पछिल्ला दिनमा अस्तित्व जोगाउन संघर्ष गरिरहेको यो संस्था अहिले आफ्नै खुट्टामा उभिन प्रयासरत छ ।

३ असार, काठमाडौं । देशकै पुरानो आयुर्वेद औषधि उत्पादक संस्था सिंहदरबार वैद्यखाना वर्षअघिसम्म अस्तित्वको लडाइँ लड्दै थियो । मूल गेटमा ताल्चा झुन्डिएको थियो भने उत्पादनसमेत ठम्प थियो ।

बजारसँगको सम्बन्ध क्रमशः कमजोर हुँदै गएको थियो र कर्मचारीहरू महिनौँसम्म तलब नपाउँदा निराश थिए । कतिपयले त यो सरकारी संस्थालाई ‘कोमामा पुगेको संस्था’ को संज्ञासमेत दिन थालेका थिए ।

तर, आज त्यही वैद्यखानाको उत्पादन कक्षमा चहलपहल देखिन्छ । औषधिका बोतलहरू भरिँदै छन् । आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन भइरहेको छ । कर्मचारी सामग्री प्याकेजिङमा व्यस्त देखिन्छन् । लामो समयसम्म सुनसान बनेका कक्षहरूमा कामको रौनक फर्किएको छ ।

सरकारी अस्पतालदेखि स्थानीय तहसम्म वैद्यखानाका औषधि पुग्न थालेका छन् । वर्षौंको जडता चिर्दै संस्थाले पुनर्जीवनको संकेत दिएको छ । सिंहदरबार वैद्यखानाका निर्देशक डा. प्रदीप केसीका अनुसार आफूले जिम्मेवारी सम्हाल्दा संस्था लगभग ‘मल्टिपल अर्ग्यान फेलर’ जस्तै अवस्थामा थियो ।

‘म आउँदा उत्पादन पूर्ण रूपमा बन्द थियो । कच्चा पदार्थ थिएनन्, ठेक्का प्रक्रिया अघि बढेको थिएन, कर्मचारीले ७ महिनासम्म तलब पाएका थिएनन् । संस्थाभित्र कुनै पनि प्रणालीले प्रभावकारी रूपमा काम गरिरहेको थिएन,’ उनले सम्झिए ।

डा. केसीका अनुसार समस्या उत्पादनको मात्रै थिएन । संस्थागत संरचना, निर्णय प्रक्रिया र व्यवस्थापनका कमजोरीले वैद्यखाना थलिएको थियो । विकास समिति मोडलमा सञ्चालन भइरहेको संस्थामा नेतृत्व स्थायित्वको अभाव, राजनीतिक हस्तक्षेप र अधिकारहीन व्यवस्थापनले चुनौती थपेको थियो ।

वैद्यखानालाई पुनर्जीवित गर्ने पहिलो कदम रूपमा उत्पादनका आधारभूत आवश्यकता सुनिश्चित गर्नतर्फ डा. केसी लागे । ‘औषधि बनाउन कच्चा पदार्थ चाहिन्छ । त्यसैले हामी सबैभन्दा पहिले कच्चा पदार्थको टेन्टर र प्याकेजिङ सामग्रीको व्यवस्थापन तर्फ लाग्यौं,’ डा. केसी भन्छन् ।

सरकारी खरिद प्रक्रियाका जटिलता, आपूर्तिकर्ताको लापरबाही र पुराना अवरोधहरू हटाउँदै आवश्यक कच्चा पदार्थको आपूर्ति सुनिश्चित गरियो । त्यसपछि मात्र उत्पादन लाइन क्रमशः सञ्चालनमा आउन थाले ।

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ संस्थालाई पुनः खडा गर्ने संघर्षमै बित्यो । तर २०८२/८३ को सुरुवातसँगै वैद्यखानाले उत्पादन विस्तारको नयाँ चरण सुरु गर्‍यो ।

वैद्यखानाको पुनर्जागरणको एउटा महत्वपूर्ण मोड कोशी प्रदेशसँगको सरकारी–सरकारी (जीटुजी) सम्झौता बन्यो ।

प्रदेशका स्वास्थ्य संस्थालाई आवश्यक आयुर्वेदिक औषधि उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी पाएपछि संस्थाले आफ्नो उत्पादन क्षमता प्रमाणित गर्ने अवसर पायो । त्यसयता वैद्यखानाले कोशी, लुम्बिनी, गण्डकी र सुदूरपश्चिम प्रदेशलाई औषधि आपूर्ति गरिसकेको छ ।

सरकारी अस्पतालका स:शुल्क फार्मेसीहरूसँग सहकार्य विस्तार गर्‍यो । सरकारदेखि सर