Phép thử 60 ngày với quyết tâm hòa bình Mỹ - Iran

Mỹ - Iran ngày 14/6 thông báo đã đạt thỏa thuận nhằm chấm dứt hơn ba tháng giao tranh. Theo thỏa thuận sơ bộ này, hai bên sẽ chấm dứt các hành động thù địch để tạo tiền đề cho tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày về một số vấn đề cốt lõi đã được thống nhất trước đó.

Các quốc gia vùng Vịnh có thể thở phào nhẹ nhõm, trong khi thị trường toàn cầu cũng có phản ứng tích cực sau thông báo về bản ghi nhớ, dự kiến được ký tại Geneva ngày 19/6.

Tuy nhiên, Urooba Jamal, nhà bình luận của Al Jazeera, đã ví von tình hình hiện tại giữa Mỹ và Iran là "hôn lễ đang diễn ra, nhưng nhẫn cưới vẫn chưa xuất hiện".

Jamal và nhiều nhà quan sát cho rằng bản ghi nhớ ban đầu giữa hai bên chỉ mới giúp chấm dứt giao tranh, nhưng những vấn đề gai góc nhất, vốn là "ngòi nổ" dẫn tới xung đột, vẫn còn bị bỏ ngỏ và trở thành phép thử cho 60 ngày tiếp theo.

Chương trình hạt nhân Iran là vấn đề đau đầu trong các cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington suốt nhiều thập kỷ.

Bất đồng giữa hai bên về vấn đề này đã sớm lộ rõ khi Phó tổng thống Mỹ JD Vance nói rằng các thanh sát viên hạt nhân sẽ được phép trở lại Iran để hỗ trợ nước này tiêu hủy kho uranium làm giàu cấp độ cao. Ông cũng khẳng định đây là một trong những nội dung cốt lõi của thỏa thuận dự kiến được ký vào ngày 19/6.

Tuy nhiên, giới chức Iran lại cho biết các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của nước này chỉ bắt đầu sau khi thỏa thuận ban đầu được ký, đồng thời không đề cập đến việc cho phép thanh sát viên quốc tế quay lại hay số phận của kho uranium đã làm giàu.

Iran đang sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60%, cách không xa mức 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Seyed Hossein Mousavian, người từng tham gia các cuộc đàm phán giữa Tehran với Liên minh châu Âu và IAEA, cho rằng cốt lõi trong bất đồng giữa Mỹ và Iran là tranh cãi nhiều năm qua về mục đích thực sự của chương trình hạt nhân Iran.

"Thách thức lớn nhất sẽ là dung hòa giữa yêu cầu của Iran về việc duy trì chương trình làm giàu uranium vì mục đích hòa bình theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và đòi hỏi của Washington về các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt nhằm bảo đảm chương trình này không thể bị chuyển hướng sang mục đích quân sự", Mousavian nói.

Máy ly tâm tại cơ sở hạt nhân Fordow của Iran trong bức ảnh đăng tháng 11/2019. Ảnh: IRNA

Mousavian giải thích Mỹ thực sự muốn Iran bị cấm hoàn toàn việc làm giàu uranium, kể cả cho mục đích sản xuất điện hạt nhân, trong khoảng 20 năm, trong khi Tehran khẳng định đây là quyền chủ quyền của họ. Do đó, khoảng cách giữa hai bên t