Η σκιά του μίσους πάνω από την Ευρώπη

Η ετήσια έκθεση της ECRI, του οργάνου του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά του Ρατσισμού και της Μισαλλοδοξίας, φέρνει στο κέντρο του προβληματισμού ένα ζήτημα δημοκρατικής συνοχής: την εξοικείωση με τη ρητορική μίσους. Το εύρημα της έκθεσης είναι σαφές. Σε πολλά κράτη-μέλη, ο ξενοφοβικός, ρατσιστικός, αντισημιτικός, αντιμουσουλμανικός και αντι-ΛΟΑΤΚΙ λόγος εμφανίζεται συχνότερα, διακινείται ταχύτερα και αποκτά πολιτική χρησιμότητα σε περιόδους πόλωσης. Στη συζήτηση για το Μεταναστευτικό , στον απόηχο του πολέμου στη Γάζα, στα κοινωνικά δίκτυα και στις προεκλογικές αντιπαραθέσεις, η σύγκρουση ιδεών κινδυνεύει να μεταπέσει σε στοχοποίηση προσώπων. Η έκθεση καταγράφει ως συχνά κριτήρια στοχοποίησης την εθνική ή εθνοτική καταγωγή, τη θρησκεία, την ιθαγένεια, τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου. Ρομά, μετανάστες, μουσουλμάνοι, Εβραίοι, «μαύροι Ευρωπαίοι» και τρανς πρόσωπα εμφανίζονται συχνά ως απειλή για την ασφάλεια, την υγεία, την κοινωνική συνοχή ή την εθνική ταυτότητα. Το χαρακτηριστικό της ρητορικής μίσους είναι ότι πλήττει την ισότιμη συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο, διότι αφαιρεί από τον στοχοποιούμενο την ιδιότητα του συνομιλητή. Η δημοκρατία βέβαια προστατεύει την οξεία κριτική, την υπερβολή, τη σφοδρή διαφωνία και την έντονη πολιτική αντιπαράθεση. Πρόκειται για στοιχεία που τροφοδοτούν τον πλουραλισμό ιδεών. Η ρητορική μίσους λειτουργεί διαφορετικά· μετατρέπει την ταυτότητα σε στίγμα. Οδηγεί σε αυτό που στη διεθνή συζήτηση αποδίδεται με τον όρο «dehumanization» , δηλαδή στην άρνηση της ανθρώπινης ιδιότητας του άλλου. Οταν ο «άλλος» παρουσιάζεται ως μόλυσμα, εισβολέας ή εσωτερικός εχθρός, αποκτούν ευκολότερη νομιμοποίηση η κοινωνική περιθωριοποίηση και η βία. googletag.cmd.push(function() { googletag.display('300x250_m1'); }); googletag.cmd.push(function() {googletag.display('300x250_middle_1')}) Η θεσμική αντιμετώπιση προϋποθέτει κανόνες με σαφή όρια. Η ελληνική έννομη τάξη διαθέτει ήδη τέτοια παραδείγματα. Ο Ν. 927/1979, όπως ισχύει μετά τον Ν. 4285/2014, τιμωρεί τη δημόσια υποκίνηση σε βία ή μίσος κατά ομάδων ή προσώπων λόγω χαρακτηριστικών όπως η καταγωγή, η θρησκεία, ο σεξουαλικός προσανατολισμός ή η ταυτότητα φύλου, ενώ το άρθρο 82Α ΠΚ αναγνωρίζει την ιδιαίτερη απαξία εγκλημάτων με ρατσιστικά χαρακτηριστικά. Στο Διαδίκτυο , όμως, που αποτελεί συχνά αγωγό έγχυσης μίσους, απαιτείται ειδικότερο σύστημα ευθύνης: εύχρηστες διαδικασίες αναφοράς παράνομου περιεχομένου, αιτιολογημένες αποφάσεις αφαίρεσης, δυνατότητα προσφυγής του χρήστη, διαφανή στοιχεία για τον χρόνο αντίδρασης των πλατφορμών και πιστοποιημένοι φορείς επισήμανσης, όπως οι trusted flaggers του ευρωπαϊκού Digital Services Act. Η κυριότερη άμυνα βρίσκεται στην εμπέδωση δημοκρατικής κουλτούρας. Κοινωνίες με ισχυρή παράδοση ανοικτού διαλόγου, όπως η Φινλανδία, η Σουηδία ή η Ολλανδία, δείχνουν ότι η ανεκτικότητα καλλιεργείται με πρακτικές εκπαιδευτικού χαρακτήρα, όπως συζητήσεις με κανόνες, συμμετοχή των μαθητών στη διαμόρφωση κοινού κώδικα συμπεριφοράς, αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού με αποκαταστατικές πρακτικές και καλλιέργεια ενσυναίσθησης από μικρή ηλικία. Ηδη ο Πλάτων όριζε την παιδεία ως αγωγή προς την αρετή από την παιδική ηλικία, ώστε ο άνθρωπος να επιθυμεί να γίνει «πολίτης τέλειος», ικανός «ἄρχειν τε καὶ ἄρχεσθαι μετὰ δίκης» («Νόμοι», 643e). googletag.cmd.push(function() { googletag.display('300x250_middle_2'); }); googletag.cmd.push(function() { googletag.display('300x250_m2'); }); Σε κάθε περίπτωση, τα πολιτικά κόμματα και τα δημόσια πρόσωπα έχουν αυξημένη ευθύνη. Η ποιότητα μιας δημοκρατίας κρίνεται και από το αν οι θεσμοί της προστατεύουν την ίση συμμετοχή όλων στη δημόσια ζωή. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση γεννήθηκε από την εμπειρία του ολοκληρωτισμού, του αντισημιτισμού και των μαζικών αποκλεισμών. Η υπόσχεσή της παραμένει επίκαιρη· πάνω από χαρακτηριστικά όπως η καταγωγή, η θρησκεία ή άλλα στοιχεία αυτοδιάθεσης υπάρχει ο άνθρωπος, με αξία που η δημοκρατία οφείλει να προστατεύει ισότιμα. Ο δρ Αναστάσιος Παυλόπουλος είναι δικηγόρος, συνταγματολόγος