'Vakıf' Nasıl Müslüman Şehir Medeniyetini İnşa Etti?

Antik İslam şehirlerinin mimarisine bakıldığında, sadece taş yığınları değil, her duvarın ve her kemerin bir hikaye anlattığı görülüyor. Her yapının arkasında, artık hayatta olmayan ancak hayırseverliğiyle kalıcı bir eser bırakan bir bağışçı yatıyor. Mısırlı coğrafyacı Cemal Hamdan'ın dediği gibi, coğrafyanın görevi sadece bir bölgenin dış görünüşünü görmek değil, ruhunu aramaktır. İslam şehirleri söz konusu olduğunda, bu ruhun vakıf olduğu ortaya çıkıyor. Vakıf, halkın yararına adanmış bir servet anlamına geliyor. Günümüzde vakıf denince akla genellikle cami yanına bir arazi bağışlamak veya yetimhaneye sadaka vermek geliyor. Ancak şehir planlaması açısından bakıldığında, vakıf aslında bir şehri inşa etmenin temel gücüydü. Fıkıh dilinde vakıf, asıl mülkiyeti kalıcı olarak dondurarak elde edilen gelirin halkın yararına kullanılmasıdır. Vakıf, geçici bir yardım veya hayır kurumu değildi; uzun vadeli şehir gelişimi için kalıcı bir altyapıydı. Bir mahallenin kendi ayakları üzerinde durmasını sağlayan vakıf kompleksleri, şehir merkezinde cami, etrafında medrese, konaklama yerleri, su kaynakları ve sağlık ocakları barındırıyordu. Bu yapıların en dikkat çekici yönü, ekonomik sürdürülebilirlik stratejisiydi. Bu hayır kurumlarının yanında dükkanlar, pazarlar, hanlar veya kiralık evler de inşa edilirdi. Buradan elde edilen gelirle cami, medrese, hastane masrafları, öğretmen ve doktor maaşları ile öğrencilere burslar ödenirdi. Böylece, bir şehrin kamu hizmetleri sistemi, bir kralın lütfuna bağlı kalmadan, tamamen kendi kendine yeterli hale geliyordu. Kahire'deki El-Muiz Caddesi'nde yürürken veya İstanbul'daki Osmanlı dönemi sosyal komplekslerini gezerken, bu şehirlerin sadece taşlarla değil, bir vakıf felsefesiyle inşa edildiği hissediliyor. Güzellik de bir tür ibadetti. Vakıf merkezli bu şehir inşası, sadece yolların ve binaların tasarımını değil, tüm toplumu da bir araya getiriyordu. Bir vakıf kurumu etrafında tüm mahalle adeta bir aile gibi bütünleşiyordu. Bir yandan zengin insanlar mülk bağışlarken, diğer yandan fakir, muhtaç ve yolcular oradan ücretsiz barınma, yiyecek, su ve eğitim alıyordu. Sosyologlar bu tür yerlere 'mekansız mekanlar' diyorlar; yani binası var ama parası yok; duvarı var ama ruhu yok. Kur'an'da şöyle buyrulmuştur: Gerçek...