अमेरिका र रुसको तुलनामा चीनसँग कति परमाणु हतियार छन् ?

चीनले गोपनीयता कायम राखे पनि हालैका वर्षहरूमा उसको परमाणु क्षमतामा तीव्र आधुनिकीकरण भएको पश्चिमा विज्ञहरूले औँल्याएका छन्।

१५ असार, काठमाडौं । चीन आफ्नो परमाणु हतियारको भण्डार र रणनीतिका बारेमा सधैँ अपारदर्शी रहँदै आएको छ। उसले यस विषयमा कुनै पनि कुरा स्पष्ट रूपमा बाहिर ल्याएको छैन।

चीनको आधिकारिक भनाइअनुसार उसको परमाणु नीति मुख्य रूपले आत्मरक्षाका लागि मात्रै हो। उसले ‘पहिले परमाणु आक्रमण नगर्ने’ (नो फर्स्ट युज) नीतिमा लगातार जोड दिँदै आएको छ।

अर्कोतर्फ चीनले अमेरिका र रुससँगको त्रिपक्षीय परमाणु हतियार नियन्त्रण वार्तामा बस्न अस्वीकार गर्दै आएको छ। वार्तामा सामेल हुने पश्चिमा देशहरूको मागलाई चीनले बारम्बार अस्वीकार गरेको छ।

पश्चिमा देशका विज्ञहरूका अनुसार हालैका वर्षहरूमा चीनले आफ्नो परमाणु क्षमतालाई तीव्र गतिमा आधुनिक बनाएको छ। उनीहरूको अनुमानअनुसार सन् २०२३ देखि २०२५ को बीचमा चीनले हरेक वर्ष करिब १०० वटा नयाँ वारहेड थपेको थियो। तर पछिल्लो एक वर्षमा भने हतियार थप्ने यो गति घटेर करिब २० मा सीमित भएको छ।

पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार चीनले आफ्नो मिसाइल मिलिटरी साइलो प्रणालीलाई पनि निकै बलियो बनाएको छ। यसको मुख्य उद्देश्य चीनको ‘सेकेन्ड स्ट्राइक’ क्षमतालाई थप प्रभावकारी बनाउनु हो।

मिसाइल मिलिटरी साइलो भन्नाले जमिनमुनि बनाइएको मिसाइल प्रक्षेपण संरचनालाई बुझिन्छ। यसको प्रयोग अन्तरमहादेशीय ब्यालिस्टिक मिसाइल (आईसीबीएम), मध्यम दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूको भण्डारण र प्रक्षेपणका लागि गरिन्छ।

बेइजिङले आफ्नो परमाणु शक्ति प्रदर्शन गर्न पनि कुनै हिच्किचाहट देखाएको छैन। सन् २०२४ मा चीनले हतियारविहीन एउटा अन्तरमहादेशीय ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रशान्त महासागरमा प्रहार गरेको थियो।

यस बाहेक, सन् २०२५ मा द्वितीय विश्वयुद्ध विजयको वार्षिकोत्सवका अवसरमा आयोजित परेडमा उसले पहिलो पटक आफ्नो ‘न्युक्लियर ट्रायड’ प्रदर्शन गरेको थियो। यस प्रणालीमा जमिन, समुद्र र हावा गरी तीनै मार्गबाट परमाणु हतियार प्रहार गर्न सक्ने सैन्य क्षमता समावेश हुन्छ।

बेइजिङले आफ्नो परमाणु हतियारको भण्डारका बारेमा धेरै जानकारी सार्वजनिक नगरे पनि आफ्नो परमाणु नीति ‘स्थिर, सुसंगत र व्यावहारिक’ रहेको आधिकारिक रूपमा बताउँदै आएको छ। चीन यस नीतिलाई मुख्य रूपमा आत्मरक्षाका लागि मात्र आवश्यक रहेको दाबी गर्छ।

चीनको भनाइअनुसार उसले आफ्ना परमाणु हतियारहरूलाई सधैँ न्यूनतम स्तरमा राखेको छ, अर्थात् त्यति मात्र उसको राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि अपरिहार्य छ। आफू कहिल्यै पनि परमाणु हतियारको होडबाजीमा सामेल नभएको र वैश्विक रणनीतिक सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको दाबी बेइजिङको छ। उसले तीव्र गतिमा परमाणु हतियार बढाइरहेको भन्ने पश्चिमा आरोपहरूलाई ‘निराधार अड्कलबाजी र प्रचार’ भन्दै खारेज गर्ने गरेको छ।

चीनले आफ्नो ‘नो फर्स्ट युज’ अर्थात् एनएफयू नीतिको पनि लगातार प्रचार गरिरहेको छ। सन् २०२४ मा उसले एनएफयूसँग सम्बन्धित एक पहल अघि सार्दै यसलाई परमाणु अप्रसार सन्धि (एनपीटी) कार्यान्वयनको दिशामा एउटा व्यावह